śmietanka literacka

Wojna i pokój, Lew Tołstoj, PIW, 1984

Zdopingowana przez kochającą powieści historyczne babcię, „Wojnę i pokój” przeczytałam już dawno, dawno temu. Teraz, po latach dopatrzyłam się w niej paru motywów i symboli, których oczywiście wcześniej nie miałam szans zauważyć, no i nie czytałam już dla poznania samej treści. To co rzuciło mi się od razu w oczy to nieskończone pokłady ironii rosyjskiego pisarza i jego dystansu. Nie raz czytając któryś z tomów uśmiechałam się do siebie pod nosem, nie chodzi tu o jakieś otwarte żarty ze strony autora, ale delikatną ironię tkwiącą w treści, subtelnym komizmie sytuacji, ledwo uchwytnym w wypowiedziach bohaterów.

Tołstoj zainspirowany historią swych dziadków stworzył historię dość skomplikowaną i niezwykle złożoną, przy czym nie będę tu przedstawiać wszystkich czterech tomów, a poprzestanę na dość chaotycznych rozważaniach własnych (uwaga liczne spojlery).

Pierre Bezuchow to chyba najgłupsza książkowa postać z jaką miałam ostatnio do czynienia. Autor traktuje go z wyraźnym pobłażaniem i ironią, przynajmniej ja to tak odebrałam. Z jednej strony dorosły mężczyzna, z drugiej kompletny naiwniak, który pojęcia nie ma co się wokół niego dzieje. Nagłą zmianę swej pozycji w świecie przyjmuje z oszołomieniem, biorąc wszystko za dobrą monetę i tak przez trzy tomy co najmniej. Jakoś nie zauważa, że majątek który otrzymał w spadku predestynuje go do roli człowieka obytego, podziwianego, kochanego et cetera, podczas gdy wcześniej postrzegano go jako salonowego nudziarza. Ten boży prostaczek pełen jest jednak zapału i z zatrważającym zapałem poszukuje jakiegoś celu w życiu. Nie znajdzie go bynajmniej w pierwszym małżeństwie, działalności masonerskiej ani reformach socjalnych, jego morderczym planom zabójstwa Napoleona też brakuje planu i rozwagi, zresztą i tak zbacza gdzieś po drodze.

Natasza Rostowa dorównuje poziomem inteligencji Pierrowi i od początku wierzyłam, że są dla siebie stworzeni. Gdy księżniczka Maria pyta się naszego nierozgarniętego bohatera, jaka jest przyszła narzeczona jej brata, ten melancholijnie odpowiada, że „nie raczy być rozumna” – no jak dla mnie bomba. Jest co prawda czarująca, ale nie wiadomo dlaczego. I ja tą opinię naprawdę popieram, przez całą prawie powieść tylu bohaterów uważa Nataszę za absolutnie niezwykłą i ujmującą, nie wiadomo dlaczego. Rozpala w mężczyznach żar, inspiruje uśmiechając się szelmowsko i zachowując w dużej mierze jak dziecko, taka swawolna i wolna dusza rosyjska. Jednak nawet ta bohaterka dorasta, bardzo tyje i znajduje sens życia w macierzyństwie (to, że sama doglądała dzieci świadczy o niezwykłym poświęceniu i miłości do nich, w końcu od tego były bony i takie tam) oraz byciu przykładną żoną. No cóż, to jednak pisał facet w XIX wieku, „Anna Karenina” będzie później.

Andriej Bołkoński jest przyjacielem Pierra i jego całkowitym przeciwieństwem, zimny cyniczny, skryty w sobie – typ mroczny. To człowiek rozgarnięty i inteligentny choć nie na tyle by zauważyć, że pakuje się w kolejne nieudane małżeństwo. Oświadcza się oczywiście Nataszy, która swoją prostotą, naiwną radością i brakiem wykształcenia przypomina jego pierwszą żonę, ulubienicę petersburskiego towarzystwa. Facet był chyba kompletnie ślepy albo co, tak zrzędził na pierwszy mariaż a lezie w drugi podobny. Obie panie są pełne życia, kokieterii i charakterystycznej pustoty salonowej. No jednak dalej widzimy, ze nie są sobie pisani. Tołstoj lubi pokazywać jak te ludzkie losy lubią się plątać i oddziaływać na siebie.

Obraz społeczeństwa rosyjskiego jest tu niezwykle wyczerpujący, dlatego powieść może stanowić cenne źródło wiedzy dla miłośników XIX wieku i Rosji. Znajdziemy tu wszystko – od pierwszego balu debiutującej młodej damy do opisów batalii, płonącej Moskwy czy masonerskich misteriów wtajemniczenia. I wszystko to z wrzącymi, ludzkimi uczuciami, które kipią w powieści.

To co mi się podobało to podejście pisarza do historii, jego mini wykłady dotyczące tej dziedziny i barwne porównania. Choć wydaje mi się, że to właśnie one mogą wytrącić niektórych czytelników z fabuły i znudzić. Mnie one bynajmniej nie przeszkadzały, zwłaszcza gdy już dosyć miałam niektórych bohaterów.  Oj igra sobie Tołstoj z losami swych postaci, dając im doświadczyć w życiu wielu różnorodnych uczuć i wydarzeń. Każde z nich targane jest przez wichry ogromnej siły nie do opanowania przez jednostki, ale też każdy może dokonywać w swoim życiu różnych wyborów i w jakimś sensie decydować o swojej przyszłości. Historia jest tu wzburzonym morzem dla jednostek, które muszą pamiętać, że szczęście ich bliskich zależy tylko od nich samych. Po tych wszystkich wzlotach i upadkach Tołstoj serwuje nam taki zawodzący (mnie przynajmniej) happy end, choć może ze znakiem zapytania, bo w końcu kto może wiedzieć co kryje przyszłość? To, że nasze rosyjskie rodziny znalazły szczęśliwe przystanie nie przeświadcza o przyszłości ich dzieci. Skoro już jestem przy tym temacie to podobało mi się jeszcze poprowadzenie przez autora „Wojny i pokoju” motywu przywództwa i ukazanie tzw. liderów. Poprzez odpowednie operowanie fabułą widzimy, że ci carowie czy tam inni dyktatorzy, to najzwyklejsi ludzie w świecie, którzy nie mają nawet takiej siły jak im się wydaje. Mikołaj Rostow wielbi Aleksandra by potem się przekonać, że to zwykły człowiek. Ba, pisarz idzie dalej i pokazuje nam spłoszone towarzystwo na balu gdzie wizytę zapowiedział car, prawdziwa zabawa zaczyna się dopiero po jego wyjściu, ponieważ wszyscy ludzie byli bardziej przestraszeni samą ideą wielkiego władcy niż człowiekiem. Napoleon przy bliższym poznaniu to już w ogóle wypada fatalnie. Dalej, wspaniali mężowie stanu są nimi często, przez serię małych powiązanych ze sobą przypadków, nad którymi wcale nie panowali. Przeciwnie jak twierdzi Tołstoj, Napoleon palnął niejedną głupotę, ale warunki mu sprzyjały i przejął władzę we Francji. Kolejne łańcuchy przyczynowo-skutkowe, które nie mogą być rozpatrywane odzielnie tworzą właśnie skomplikowaną historię naszej rzeczywistości.

Anna Karenina, Lew Tołstoj, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1984

 Z „Anną Kareniną” mierzyłam się już kiedyś w liceum, więc wystarczająco dużo wody upłynęło by zrobić to jeszcze raz. Stwierdziłam, że człowiek bogatszy w doświadczenia wyciągnie już inne wnioski niż kiedyś. Nie będę więc opisywać treści dwutomowej powieści tylko od razu przejdę do wniosków tłukących mi się po głowie.

Moim skromnym zdaniem Anna zrobiła się absolutnie nieznośna z braku zajęć, bo cóż pozostało tej biednej kobiecie po odejściu od męża. Jak pisze Tołstoj razem z Wrońskim mieli coraz mniej „chwil czułości”, więc te resztki nie mogły koić rozpaczy budzącej się w jej duszy, a ona powoli przyjmowała na siebie rolę zazdrosnej diwy. Na innych mężczyznach sprawdzała własne uroki (na żonkosiu Lewinie też) by upewnić się czy „jeszcze działa”. Więcej dzieci mieć nie mogła i nie chciała, od zajmowania się córeczką byli inni. Standardowe zajęcia kobiece miała więc ukrócone, a że znajdowała się w dość niewygodnej moralnie sytuacji, odcięta od towarzystwa, jedyne co jej pozostało to uprzykrzanie życia ukochanemu. Jej zazdrość oraz zaborczość rosły z każdym dniem. Niepewna swojej pozycji myślała, że traci grunt pod nogami i zamęczała Wrońskiego awanturami, pretensjami, oskarżeniami. Znalazła się w ślepej uliczce podczas gdy on mógł przynajmniej realizować się bawiąc się w dobrego gospodarza, co zresztą robił. Pisarz wyraźnie zaznacza w powieści jak zupełnie odrębne jest życie męskie od kobiecego, ba płeć brzydka miała nawet dwa – jedno przed małżeństwem, drugie po, chociaż jak widzimy w książce niektórzy bohaterowie po ślubie nie zmieniali swoich przyzwyczajeń (Obłoński). Mówiąc obrazowo małżeństwo dla kobiety w XIX wieku było jedynym sposobem na ucieczkę przed biedą, prostytucją, ostracyzmem społeczeństwa, ale i ten sposób nie był znów takim pewniakiem jak widzimy w przypadku Anny, która tak czy siak znalazła się na marginesie społeczeństwa.

Wieczna walka Dolly Obłońskiej o zapewnienie dzieciom odpowiednich warunków pewnie byłaby skazana na klęskę, gdyby w końcu rozwiodła się z tym mężem-lekkoduchem, a tak biedna gardzi sobą, wie, że jest zależna i patrzy jak mąż hula. Dla niej pozostaje jedynie owo wąskie kółko rodzinne i szczęście jakie może odnaleźć w wychowywaniu dziatek. Jej niedola wynika z tego, że doskonale zdaje sobie sprawę ze swej sytuacji. Po latach małżeństwa zorientowała się wreszcie jakiego hultaja ma za męża i klapki spadły jej z oczu, ciężka sytuacja finansowa w jakiej znalazła się rodzina też nie poprawia jej humoru. Kobieta widzi tragizm sytuacji bez wyjścia spowodowany społecznymi ograniczeniami. Nikt w młodości nie przygotował ją do czegoś więcej niż do roli wiernej żony i matki, przeciwnie rodzina w dobrej wierze zamyka swoje córeczki i chroni przed grożącą z każdej strony deprawacją nieskazitelnych duszyczek.

Znowu Anna u boku Karenina nie odnalazła miłości jakiej pragnęła tylko pustkę, to wytworzyło między nimi sztuczność, którą nawet inni byli w stanie zauważyć. Mówi o nim „to nie człowiek, tylko maszyna” jakby zupełnie był pozbawiony uczuć czy pragnień. Uśpione pokłady namiętności i pragnień budzą się w niej przy Wrońskim i wychodzi im z tego „werterowska desperacka miłość”, a nie klasyczny romans z wyższych sfer jak zauważa matka hrabiego. Wydaje mi się, że jak na powieść wiktoriańską pisarz naprawdę zdobył się na sporo szczerości i wydobył na światło dzienne seksualność kobiety. W końcu to ona opuszcza męża dla ugaszenia rozpalonego żaru, rezygnując z roli matki i żony na rzecz kochanki. Wobec tego żarliwego uczucia jakie łączy kochanków nie wiadomo czy Anny żałować, pogardzać nią czy może jej pogratulować? Cudzołóstwo cudzołóstwem, a dziewczyna przynajmniej raz w życiu się zabawi na całego, bo nie uwierzę, że w tym skostniałym społeczeństwie miałaby na to szansę. Cóż, jest szczera choć głupia i zaczyna mieć wizje innej kochanki, która tylko czatuje na jej księcia z bajki. Dziewczyna drży o związek psując go sama.

Autor „Wojny i pokoju” wziął tu jeszcze na warsztat rolę matki. Każda z bohaterek kocha swe dzieci nadzwyczajnie i w ostatecznym rozrachunku tylko jedna się ich wyrzeka. Miłość do potomstwa jest uczuciem pełnym poświęceń, kobieta dla dziatek musi nawet poświęcić swą godność i miłość własną, tak jest w przypadku Darii Aleksandrownej. Znowu świeżo upieczona żona, Kitty, z uśmiechem, błogą radością i wdzięcznością znosi trudy długiego porodu (tu chyba Tołstoj przesadził – totalna gloryfikacja) i od pierwszych chwil jest kochającą mamusią. Dlatego tu o wiele ciekawiej wypada jej mąż, dla którego posiadanie syna nie było nagłym olśnieniem radości a uczuciem powoli kiełkującym w sercu, z którego musiał w końcu zdać sobie sprawę. Facet był zawiedziony, że tacierzyństwo nie poraziło go niczym grom, spodziewał się fajerwerków szczęścia.

Tołstoj naprawdę przemyślał „kobiecą sprawę” nim zabrał się do pisania swej powieści. Pomijając ograniczenia jakie nakładała ówczesna epoka na autora myślę, że choć powieść nie jest odkrywcza to porusza wiele ciekawych tematów we wciągający sposób.  W końcu jej temat jest jak najbardziej aktualny, ileż to zdrad niszczy pozornie szczęśliwe małżeństwa i naraża latorośl na cierpienia. Jakoś przyjemnie mi było zagłębić się w fabułę, opisana historia naprawdę mnie pochłonęła. Oczywiście momentami (drugi tom) główna bohaterka niezmiernie mnie drażniła, ale do dlatego, że nie lubię typów histerycznych, no ale musiała w końcu stracić głowę żeby popełnić to samobójstwo, jakby uciekła z kochankiem i żyła gdzieś szczęśliwie na wsi to nie byłoby tej „Anny Kareniny”. A tak, to złośliwa bestia pokazała, że to ona ma ostatnie słowo w tym związku i koniec.